Connect with us

Polítika

Bankada FRETILIN Enkoraja Entidade Hotu Kontīnua Kritika Governu Hadi’a Problema iha Setór Saúde

Published

on

Hatutan.com, (24 Juñu 2024), Díli-Bankada Parlamentár FRETILIN, Segunda (24/06/2024), kontínua hato’o sira-nia preokupasaun iha setór saúde liuhosi sira-nia deklarasaun polítika.

Lee Mós: Vise-PM Mariano Sabino Sei Akompaña MS Élia Amaral bá PN

Membru PN husi Bankada FRETILIN, Helena Martins Belo reprezenta nia bankada pronúnsia deklarasaun polítika Bankada FRETILIN nian hodi fó korajen no aten-brani bá povu, komada sosiedade Timor-Leste hotu atu kontinua monitoriza no kritika Ministériu Saúde no Governu atuál nia dezempeñu servisu atu bele hadi’a no mellora problema iha setór Saúde.

Advertisement

Logotipu Partidu FRETILIN

“IX Governu Konstitusionál tenke kompriende no hatene katak saúde nu’udár pillar prinsipál iha dezenvolvimentu nasaun nian. Se laiha sistema saúde ida ne’ebé organizadu no funsiona ho di’ak, ita sei iha difikuldade atu alkansa objetivu dezenvolvimentu sira seluk. Nune’e mós Saúde hanesan direitu báziku bá ema hotu-hotu ka nu’udár direitu fundamentál bá sidadaun hotu-hotu iha nasaun ida-ne’e, no Governu iha responsabilidade atu kumpre nesesidade sidadaun sira nian kona-bá Saúde,” Deputada  Helena Martins Belo haktuir.

Konstituisaun RDTL artigu 57.1 no 2 hateten, “Estadu iha devér atu defende no promove direitu ema hotu nian bá saúde, asisténsia médika sanitária, no tenke harii servisu nasionál saúde universál bá ema hotu-hotu, tuir nia kbiit, gratuita la selu tuir lei haruka.  Tanbá ne’e, iha formasaun IX Governu Konstitusionál mai ho kedan planu no promesa atu hadi’a instituisaun sira hotu-hotu ne’ebé eziste, inklui Ministériu Saúde.

Bankada FRETILIN haktuir sistema Nasionál Saúde nian sei hametin, liuhosi kapasitasaun bá instituisaun saúde, bá profisionál saúde sira, bá sistema fornesimentu ai-moruk no ekipamentu sira, no mós bá sistema sira emerjénsia médika nian. Objetivu jerál sira inklui hadi’a prestasaun asisténsia saúde iha territóriu tomak, liuliu iha área remota sira, no bá populasaun mukit.  Maibé Infelizmente, IX Governu Konstitusionál ukun besik tinan ida ona, Bankada FRETILIN haree problema sériu ne’ebé hatudu katák sistema saúde monu no ema bárak tenke terus, susar, halerik no mate.

“Durante IX Governu nia ukun ema lakon vida iha ospitál nasionál rihun ida resin no kada loron ema mate na’in haat bá leten, dadus ne’ebé ami asesu iha mídia iha loron 23 fulan Juñu 2024, ema mate iha HNGV iha oras 24 nia laran ema mate na’in-ualu (8), oinsá ho resposta bá parte relevante sira atu fó resposta bá aspetu refére. Númeru mate ne’ebé aas iha HNGV sai hanesan sinál ka reflesaun ida bá problema oioin ne’ebé akontese iha setór saúde no hatudu katak ita-nia sistema saúde fraku no iha agonia nia laran. Kuandu ita ko’alia kona-bá saúde, ita ko’alia sobre ema nia moris no mate,” Deputada Helena Martins afirma.

Bankada FRETILIN  husu atu Ospitál sira tenke sai fatin ne’ebé seguru bá ema moras sira, no bainhira ema moras halo tratamentu iha ospitál kerdizér kondisaun la saudavel. Tanba fatin ne’e ema mai atu hetan kurativu bá nia moras no hetan tratamentu ne’ebé adekuadu husi doutór no infermeiru sira. Maski nune’e, buat ne’ebé  Timoroan sira enfrenta  daudauk triste tebes tanbá buat hotu falta. Ema barak ne’ebé mate iha ospitál iha tempu badak nia laran hatudu katak iha buat ruma ne’ebé la loos iha sistema saúde.

Estadu aloká ona orsamentu bá Ministériu Saúde besik millaun $68 liuhosi alokasaun orsamentu bá Ministériu Saúde, povu hanoin katák IX Governu ho Ministra Saúde, Élia A.A dos Reis Amaral mai atu hadi’a problema ka lakuna sira ne’ebé eziste iha Ministériu Saúde nia laran, maibé mai aumenta problema sai aat liután, ida ne’ebé aat kontinua aat no ida ne’ebé di’ak kontinua sobu halo rahun didi’ak no nia impaktu povu mak sai vítima bá Governasaun ida-ne’e.

Advertisement

 “Agora pergunta mak ne’e, ema mate bárak iha ospitál ne’e sala ne’e sé nian? ka ita fó sala bá doutór no enfermeiru sira? ka ita fó sala bá povu kbiit laek sira tanba sira mak hakarak mai buka mate iha ospitál? tuir loloos ospitál sai fatin atu salva ema nia vidam, maibé tanbasá mak ema tenke mate seraké ekipamentu iha ospitál mak laiha ka  falta ai-moruk mak ema tenke lakon vida? orsamentu ne’ebé Estadu aloká bá Ministériu Saúde ne’e halo de’it saida? no Oinsá uza fundu hirak-ne’e? Ita presiza transparénsia no responsabilidade iha jestaun orsamentu saúde nian,” Nia afirma tan.

Bankada FRETILIN kestiona Governasaun IX Governu nian no abilidade Ministra Saúde nian atu rezolve problema ne’ebé akontese iha ministériu saúde. Bainhira problema saúde mosu, buat ne’ebé ita rona mak promete beibeik atu hadi’a, maibé laiha evidénsia reál kona-bá asaun konkreta. Problema ida-ne’e sei la rezolve de’it ho retórika no drama oi-oin iha públiku, povu presiza mak asaun reál no solusaun bá tempu naruk.

Bankada FRETILIN striste no preokupadu tebes-tebes bá problema saúde ne’ebé akontese iha ita-nia rai. Ami sente laran moras tanbá Governu ida-ne’e la dignifika nia povu hodi atende sira-nia nesidade saúde mak to’o ohin loron  IX Governu konstitusionál no Ministra saúde labele revolze no solusiona problema saúde nian.

Hanesan Presidente Repúblika hateten buat barak mak falla iha setór saúde, no gravé tebes iha Ospitál nasionál. Presidente Repúblika haree ho matan stock medikamentu barak mak falta, nune’e mós presidente kestiona jestaun jerál setór saúde no jestaun espesífiku iha HNGV.

“Presidente Repúblika husu favór bá Primeiru Ministru atu tau matan didi’ak bá setór saúde tanbá iha konsekuénsia bá ema barak nia saúde no vida. kestaun ne’ebé Presidente Repúblika kestiona reforsa mós ho relatóriu fiskalizasaun komisaun saúde, seguransa sosiál no igualdade jéneru ne’ebé husu atu tau atensaun másima bá kondisaun infraestrutura, rekursu umanu no fasilidade sira iha postu saúde, sentru saúde no ospitál referál sira,” nia hateten.

Advertisement

Ministra Saúde tenke responsavel bá kualkér erru no defisiénsia ne’ebé akontese iha sistema saúde. Povu presiza polítika ne’ebé bázeia bá realidade ne’ebé akontese iha rai laran , la’ós de’it teória no promesa polítika. Governu tenke fó esplikasaun klaru no detalladu kona-bá alokasaun no utilizasaun orsamentu saúde nian. Transparensia nu’udár xave atu asegura katák fundu ne’ebé fornese uzá duni bá povu nia benefísiu tanba povu barak mak vitíma ona bá ukun ida-ne’e

Bankada FRETILIN konvida no apela bá povu Timor laran tomak no parte hotu-hotu, inklui lejizlasaun, sosiedade sivíl no média, atu kontinua monitoriza no kritika Ministériu Saúde no governu atuál nia dezempeñu servisu. Saúde nu’udár direitu báziku bá sidadaun ida-ida.

Iha biban ne’e Sekretária Estadu  Igualdade Jéneru  no Inkluzaun, Elvina Souza ne’ebé reprezenta Vise-Ministru Asuntu Parlamentár Adérito Hugo da Costa haktuir nia sei envia asuntu hirak ne’e bá Ministériu relevante sira hodi buka solusaun bá problema setór Saúde.

Jornalista Estajiária : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending