Hatuta.com, (13 Marsu 2024), Díli—Eskritór Timoroan, Carlos da Silva Lopes Saky, konsidera Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito “Loro” Dias Ximenes laiha koñesimentu natoon kona-bá definisaun plájiu.

Lee Mós: CI Konsidera SEKOMS Halo Plájiu Grave no Sei Haruka Karta Lamentasaun

Eskritór Timoroan, Carlos da Silva Lopes Saky. Foto/Tome da Silva

Eskritór Livru ho títulu “RENETIL Iha Luta Libertasaun Timor-Lorosa’e: Antes Sem Títulu, Do Que Sem Pátria!” ne’ebé lansa iha loron, 22 fulan-Maiu 2015  ne’e hateten, ema ruma nia obra  akadémiku ka obra intelektuál ne’ebé ema prodús bá livru bainhira ema seluk foti parágrafu ida de’it, mak la sita nia referénsia iha footnote ka roda-p, maka atetude ne’e plájiu.

Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) Expedito “Loro” Dias Ximenes iha nia entrevista eskluzivu ho ajénsia notisioza Tatoli ne’ebé transmite direta hosi live streaming Tatoli nian, Tersa (12/03/2024), hateten opiniaun akadémiku sira nian kona-bá SEKOMS halo plájiu bá livru planu Estratéjiku Konsellu Imprensa (CI, sigla portugés) 2022-2026 ne’e  laloos.

Antigu jornalista timoroan dezde tempu Indonézia nian mai to’o ukun rasik aan ne’e argumenta katak plájiu ne’e bainhira SEKOMS foti tomak livru planu estratéjiku CI nian hosi A-Z mak konsidera plájiu. Maibé, nia argumenta tan, dala-ruma iha lia-fuan balun hanesan ne’e normal (la’ós plájiu).

Expedito Dias Ximenes, afirma, ema konfunde planu estratéjiku SEKOMS nian hodi konsidera plájiu hosi planu Estratéjiku CI  nian ne’e la hatene saida mak definisaun loloos  copy-paste (plájiu) ne’e.

“Dala barak ema la hatene definisaun plájiu ne’e saida. Plájiu ne’e signifika katak autór ne’ebé hakerek livru ida, autór sira seluk foti fali livru ne’e tau fali nia naran, ida-ne’e mak naran plájiu. Agora se planu Estratéjiku nia metodolojia ne’e kuaze hanesan, agora nia prinsípiu ho nia valores no ho nia atividade mak la hanesan. Ne’ebé dala barak tanba introdusaun ruma, ou tanba lia-fuan ruma ne’ebé hanesan entaun ema dehan ida ne’e copy-paste de’it ida ne’ebá nian. Ha’u hanoin ida-ne’e la loos,” Expedito Dias Ximenes afirma tan.

Nia rekoñese katak iha lia-fuan balun bele hanesan, tanba naran de’it mós livru planu no nia metolojia bele hanesan. Nia tenke iha introdusaun, nia tenke iha ida ne’e no ida-ne’ebá, katak lia-fuan balun bele hanesan, mas ne’e la signifika katak lia-fuan A to’o Z ne’e hanesan.

“Se A-Z hanesan ida ne’e mak dehan plájiu ka copy-paste de’it instituisaun A nian tau fali ba o nian. Ne’e la bele.   Ha’u rasik  mós esperiénsia jornalista kleur, ha’u la bele foti produtu jornalista ida nian iha jornál A mai tau fali iha jornál B dehan ha’u nian, ne’e mak la bele. Tanba ne’e tenke halo diferensa karaterístiku hosi planu estratéjiku instituisaun ida nian,” antigu jornalista  Suara Timor-Timur (STT) semanál no jornalista  Novas iha tempu Indonézia ne’e fundamenta.

Jornalista Tatoli,I.P liuhosi entrevista ne’e husu tan karik la viola lei direitu de autór no direitu koneksus, eis moderadór bá programa Grande Entrevista iha GMNTV ne’e afirma tan,  nia konsulta ona mínimu jurista sira  ne’ebé komprende ona-ba direitu autór ne’e dehan katak ne’e la sala.

“Agora ema ne’ebé karik halo buat ne’e sai naruk ne’e, tuir ha’u nia hanoin, karik  iha intensaun ruma que la di’ak. Obrigadu,” Expedito “Loro” Dias Ximenes afirma tan.   

Carlos Saky ne’ebé lee tiha livru planu estratéjiku SEKOMS 2024-2028 no Planu Estratejiku CI 2022-2026  hateten, argumentu ne’ebé SEKOMS halo hodi defende an katak sira la halo plájiu bá planu Estratéjiku CI nian ne’e la fundamentu tanba buat ida plájiu ne’e, dala ruma ne’e liafuan ida de’it mós presiza  nia footnote, sé ema ne’e mak temi uluk konseitu ida ne’e.

“Atu foti parte balun de’it no laiha koñesimentu hosi na’in  bá obra intelektuál  mós plájiu, ita labele dehan foti livru tomak, tanba kuandu foti livru tomak ida ne’e foto-kopia. Se dehan katak foti hosi livru ida tomak mak foin konsidera ne’e plájiu ne’e signifika katak salah total. Signifika katak ida ko’alia ne’e laiha koñesimentu saida mak naran plájiu loloos nia tenke lee barak liu tan kona-bá plájiu,” Fundadór RENETIL ne’e afirma hodi responde Hatutan.com iha nia servisu fatin, Muzeu Rezisténsia, Díli, Kuarta (13/03/2024).

Nia dehan, bainhira nia lee no haree livru planu estratéjiku SEKOMS nian ho planu estratéjiku CI nian ne’e katak 100% plájiu tanba ne’e laiha dúvida, tanba laiha fonte.

“Fraze ida bele liafuan 5 ka 6, ka 20 ka 30, o kopia nia liafuan tomak-tomak loloos ne’e, mais ne’e o la muda nia liafuan ida, o kopi tomak-tomak de’it iha ne’ebá entaun ne’e plájiu. Dala ruma ne’e, bele muda linguajen maibé hanoin ne’e mós tenke tau referénsia nafatin,”  Carlos Saky afirma tan.

Carlos Saky  mós fó hanoin bá SEKOMS katak maske sekretáriu estadu Expedito “Loro” Dias Ximenes  antes nu’udar membru Konsellu Imprensa, maibé la signifika katak bele uza obra CI nian laiha koñesimentu hosi CI.

“Ne’e la’ós Expedito ka indivíduu ida iha CI ne’e nia obra, ne’e obra koletiva CI nian, loloos ne’e CI bele prosesa nia tanba  laiha konsiderasaun bá  CI,” Carlos Saky hateten.

Plájiu ne’e bele bá ema nia hanoin, ne’ebé ema bele ko’alia, hanesan entrevista ne’ebé jornalista halo dau-daun ne’e no se fontes ko’alia liafuan ida  depois jornalista mensiona fali iha fatin seluk ne’e tenke halo sitasaun kona sé mak ko’alia, no ko’alia iha ne’ebé.

“Ida tan mak plájiu eskrita hanesan ita hakerek artigu sientífiku ka livru ka opiniaun, kuandu ita foti tomak-tomak iha ne’ebá, entaun tenke sita referénsia kona-bá fonte ne’ebé ita foti, ema ne’ebé ko’alia, fatin ne’ebé nia ko’alia bá, la’ós liafuan deit maibe hanoin mós, ema nia hanoin presiza halo referénsia,” nia esplika.

Sitasaun, tuir Carlos Saky, iha oin rua, iha sitasaun direita no indireta, formal no informal, sitasaun direita signifika katak foti ema nia liafuan tomak laiha mudansa bá pontu ka virgula, maske ita atu muda bá versaun lingua seluk, maibé tenke nafatin sita nia fonte.

Carlos Saky fó ezemplu, “Se ita foti husi livru versaun lian Fransa  ka Alemaña  tenke nafatin sita fonte katak ne’e  liafuan ne’e referénsia hosi livru ho versaun lian ida-ne’e mak ami tradús bá lian Tétum. Ida ne’e nu’udár aktu ida hodi hateten katak ita respeita bá ema nia obra, la’ós ba na’ok ema nia obra.”

Carlos Saky fó ezemplu tan, ema kuandu temi dehan liafuan demokrasia, iha ne’ebá ne’e tau kedas footnote ne’e dehan demokrasia ne’e sé mak ko’alia uluk, husi sé, entaun  tenke tau fonte ne’e atu hatudu katak  la’ós ita mak  inventa liafuan ida ne’e ka ita mak kria liafuan ida ne’e, maibé ema seluk mak kria.  Entaun mézmu liafuan ida de’it mós tenke tau fonte katak sé mak kria liafuan ida ne’e, tenke halo referénsia bá ema ne’ebé mak kria liafuan ida ne’e depois dezenvolve konseitu ida ne’e.

Jornalista:  Leopoldina de Carvalho