Connect with us

Polítika

Alterasaun Lei Pensaun Vitalísia, PLP-KHUNTO Hein Seriedade CNRT-FRETILIN-PD

Published

on

Hatutan.com, (31 Janeiru 2024), Díli—Deputadu hosi bandaka Partidu Libertasaun Populár (PLP) ho bankada KHUNTO iha Parlamentu Nasionál (PN) iha inisiativa no hakarak atu halo alterasaun bá Lei Pensaun Vitalisia bainhira bankada boot CNRT, FRETILIN no PD iha konsensu no seriedade hodi halo alterasaun.

Parlamentu Nasionál iha ambitu diskusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.Foto: Elio dos Santos da Costa.

Deputada Ermengilda da Costa Laurentina hateten, pozisaun bankada PLP klaru katak, bankada ne’e lori Lei ida-ne’e mai iha PN dala tolu ona hahú kedan iha 2018 to’o 2022.

Lee Mós: Alterasaun Lei Pensaun Vitalísia, Inisiativa Tenki Mai Hosi Deputadu Sira

“Partidu boot sira ne’e mak lakohi. Tanba ne’e mak to’o agora Sesta Lejislatura mós seidauk iha mudansa. Ida-ne’e mak Prezidente PN ida mai, nia kanta de’it maibé to’o fin realidade laiha. Ami bankada oposizaun, uluk hanesan bankada Governu ami mantein ho ami nia proposta. Tanba ami hatene ami nia eis deputadu sira la’ós moris ho pensaun vitalisia,” deputada Ermengilda da Costa Laurentina hateten iha PN, Kuarta (31/01/2024).

Advertisement

PLP konsidera Lei ne’ebé maka fó de’it benefísiu bá ema ida ka grupu ida, tenke altera ka tenke muda tiha Lei ne’e.

“Husu bá CNRT, FRETILIN no PD. Sira labele dehan kanta de’it, dehan ajenda ka altera maibé tenki serteza ho ninia data fixu katak bainhira mak atu aplika no lori mai iha PN,” nia dezafia.

Iha fatin hanesan, deputadu Luis Roberto hosi bankada KHUNTO dehan, KHUNTO eziji kedan la’ós atu halakon Lei Pensaun Vitalisia, maibé atu redúz, entaun presiza revizaun bá Lei ne’e.

Luis Roberto dehan, bainhira Lei ne’e ninia natureza no implementasaun ne’e lori impaktu hodi hatodan Orsamentu Jerál Estadu (OJE), bankada KHUNTO prontu nafatin atu halo alterasaun ka halakon.

“Hein bankada boot rua ne’ebé mak iha seriedade atu trata asuntu ida-ne’e. Prezidente PN bele ko’alia iha públiku maibé kuandu laiha seriedade hosi bankada boot rua maka buat hotu sei la akontese,” Luis Roberto hateten.

Advertisement

Bankada KHUNTO ho deputadu na’in lima sei submete bá desizaun konsensu ne’ebé bankada boot sira halo.

Kona-bá ne’e, deputadu bankada FRETILIN, Antoninho Bianco hateten, atu halo alterasaun bá Lei ne’e insiativa tenki mai hosi mós bankada Governu.

Tuir nia, bankada oposizaun bele aprezenta proposta alterasaun bá Lei ne’e, maibé depende mós bá iha bankada Governu.

“Pensaun ne’e la’ós bá de’it Parlamentu maibé mós bá membru Governu sira. Pensaun Vitalisia ne’e ema la servisu ona nia bele hetan persentajen balun, deputadu sira tinan lima hotu sira sei hetan de’it 65% hosi 100%,” deputadu Antoninho Bianco hateten.

Deputadu bankada CNRT, Natalino dos Santos informa katak, Lei Pensaun Vitalisia ne’e to’o ona iha terseira alterasaun.

Advertisement

“Implementasaun halo nusa mak ita hakarak halo tán altersaun. Tanba kompeténsia deputadu nian ne’e, Lei atribui katak bele iha inisiativa no bankada mós bele iha inisiativa bá Lei. Agora ita haree took nesesidade tanba iha Parlamentu ne’e ita la’ós haree de’it Lei Pensaun Vitalísia,” nia hateten.

Deputada ne’e husu bá média ho NGO sira presiza halo sosializasaun bá povu nune’e bele intende didi’ak kona-bá natureza hosi Lei ne’e.

Tuir nia, pensaun vitalisia ne’e falta de’it sosializasaun bá kraik, tanba ne’e maka ema intende sala to’o ema balun uza hanesan arma ka instrumentu ida hodi akuza beibeik deputadu sira.

“Ha’u uluk iha primeira alterasaun hanesan Prezidente bankada, ami iha insiativa rasik. Agora depende fila-fali tanba agora ha’u la’ós Prezidente bankada. Ita boot bá ko’alia ho ami nia Prezidente bankada tanba deputadu iha inisiativa bá Lei ne’e maibé depende. Ha’u halo tiha depois lori bá vota a-favor liu ka la liu,” nia dehan.

Deputadu Natalino mós rekomenda bá média atu organiza hodi konvida eis deputadu sira mai halo diskusaun bá Lei Pensaun Vitalisia nune’e sosiedade bele komprende.

Advertisement

Nia husu atu konvida deputadu sira hosi Komisaun A iha primeira lejislatura, segunda lejislatura, terseira lejislatura, kuarta lejislatura, kinta lejislatura, no sesta lejislatura hodi bá halo esplikasaun tanba falta de sosializasaun.

Kona-bá ne’e, deputadu sira hosi bankada PD lakohi fó komentáriu bainhira Lei ne’e seidauk lori bá iha Parlamentu Nasionál hodi halo alterasaun.

2006-2007 Lei Rua Aprovadu Maski Hetan Protestu

Bazeia bá peskiza no pareser ne’ebé Organizasaun Naun Governamentál (ONG) La’o Hamutuk (LH) halo no Hatutan.com assesu iha publikasaun sira pájina ofisiál La’o Hamutuk nian hateten katak, iha tinan 2006, atu antisipa ba eleisaun ne’ebé atu mai iha 2007, Governu no Parlamentu Nasional aprezenta proposta Lei jenerozu rua hodi fó pensaun vitalísia ba sira nia an rasik mak hanesan Proposta lei ba eis-titulares sira no ba eis-Deputadu sira ne’ebé hetan kritika maka’as husi La’o Hamutuk no NGO sira seluk.

Maske nune’e, lei ida-uluk liu hetan promulgasaun maka Lei Nº. 1/2007 de 18 de Janeiro: Pensão Mensal Vitalícia dos Deputados e Outras Regalias. Lei segundu hetan veto hosi Prezidente Repúblika Kay Rala Xanana Gusmão, maibé Lei Nº. 7/2007 de 25 de Julho: Estatuto dos Titulares dos Orgãos de Soberania ikus mai hetan aprovasaun hosi Parlamentu Nasionál ne’ebé foin eleitu iha 2007 no hetan promulgasaun hosi Prezidente foun José Ramos-Horta.

Advertisement

Iha publikasaun La’o Hamutuk ne’e deskreve mós katak, Lei rua nafatin kria  polémika lubuk no partidu polítiku ki’ik sira balun halo kampaña kontra Lei hirak ne’e durante eleisaun 2012, maibé nia benefísiu ba deputadu no ukun na’in sira prevene tiha posibilidade atu halo revizaun.

Tuir dadus hosi La’o Hamutuk, iha tinan 2015, povu Timor-Leste gasta maizumenus $300,000 kada fulan hosi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) atu selu bá pensaun sira. Entaun, ema barak halo protesta ba injustisa ida ne’e; basa, iha tempu hanesan maioria sidadaun sira kontinua moris iha liña pobreza nia okos.

2016: Debate Loke-Fali

Iha publikasaun La’o Hamutuk ne’e mós dekreve katak, kritika sira hosi públiku kontinua aumenta, no ikus mai Parlamentu Nasionál loke fila fali diskusaun iha tinan 2016, no sira halo projetu lei rua (Portugés) hosi Bankada Fretilin no Partidu Demokrátiku (PD) atu altera pensaun ne’ebé eziste ona.

Parlamentu kria Komisaun Eventual ne’ebé halo audiénsia iha loron 30 Juñu no rona testemuña hosi La’o Hamutuk, Asosiasaun HAK no Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál. La’o Hamutuk no JSMP mós hakerek submisaun rua.

Advertisement

La’o Hamutuk nia submisaun diskute maka: Pensaun nudár direitu ba sira ne’ebé la aguenta kaer servisu no Alterasaun tenke konsidera justisa sosiál no ekonomia inklui Parlamentu tenke hametin prinsipiu sustentabilidade finansiál.

Jornalista Estajiária: Zita Menezes

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending