Connect with us

Nasionál

Hamutuk Agradese bá Maromak no Harohan Husu Pás

Published

on

Hatutan.com, (31 Dezembru 2023), Díli- Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli, Dom Virgílio Kardeal do Carmo da Silva, hateten kalan ikus tinan 2023 nu’udár momentu oportunu bá sarani Katólika atu hamutuk agradese bá Maromak no harohan husu pás ba mundu rai-klaran atu ema hotu moris iha hakmatek nia-laran.

Lee Mós: Parókia Uatolari La Selebra Misa Kalan 31 Dezembru ho 01 Janeiru 2024

Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli, Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva, SDB. Foto/Dok

Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli, Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva iha omilia ba missa agradesimentu tinan tuan 2023 ne’ebé hala’o iha igreja Parokia Katedrál Imaculada Conceição Vila Verde, Dili, Domingu (31/12/2023) hateten, ohin kalan hanesan momentu ida bá ema sarani Katólika atu hola konsiensia ho tempu ne’ebé Nai Maromak haraik bá ema ida-idak. Hanesan iha leitura ne’ebé dehan buat hotu iha nia tempu, iha tempu atu moris, iha mós tempu atu mate, iha tempu atu kuda nune’e mós iha tempu sohi ka koilleta, iha tempu atu tanis no iha mós tempu atu hamnasa, buat hotu tuir nia tempu no Maromak fó bá ema tempu hotu-hotu tuir kondisaun no esforsu ne’ebé ema halo.

Ho situasaun ne’ebé iha hatudu mai ema katak moris ne’e iha tempu ida nia laran, Maromak deit mak laiha tempu tamba hanaran eterna, la iha hun no la iha rohan.

Advertisement

“Ita ema moris iha tempu ida nia laran, iha períodu ida-ne’e mak Maromak fó mai ita atu ita ida-idak hakerek ita-nia istória, no atu hakerek istória ne’e ho di’ak, Maromak haraik bá ita buat ida liberdade atu ita ida-idak uza nia liberdade to’o másimu, maibé iha liberdade ne’ebé iha ezije ita-nia responsabilidade atu lori liberdade ne’e tuir dalan los hodi kria pás bá ita an rasik, bá ema seluk, komunidade no bá mundu rai klaran,” Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli Dom Virgílio Kardeal do Carmo da Silva hateten.

Nia hateten, Maromak sei husu konta bá buat hotu ne’ebé ema halo, no buat hotu ne’ebé ema halo tenke responsabiliza ho konviksaun tomak, dalaruma hanesan ema ita halo buat ruma iha nakukun laran, ema subar no la iha responsabilidade maibé Maromak ne’ebé omnipotente haree no hahalok ne’ebé ema halo, ida-idak sei hatan ba buat sira ne’e hotu.

Dom Virgílio Kardeál afirma dala barak moris iha rai ne’e halo ema ta’uk liu lei duke Maromak. Iha Timor karik ema ta’uk liu atu bá prizaun Becora ho Gleno duke atu hatán bá Maromak. Iha krime barak ne’ebé ema halo, maibé ema subar no halai, hanesan dala barak ema oho tiha ema ruma, halai lakon bá subar, ikus mai rona deit dehan autor deskonesidu, iha bebe oan balun ne’ebé moris hosi inan ho aman ne’ebé la iha responsabilidade bá husik hela iha lixu, iha dalan no ema la hatene se mak halo asaun sira ne’e.

“Maluk sira ita bele halai husi justisa rai ne’e nian, maibé ba Maromak ita sei labele subar buat ida, ita halai husi justisa ema nian, maibé ita sei la bele no sei la halai husi justisa Maromak nian,”  Arsebispu tenik.

Iha kalan ikus, nia husu atu harohan bá Na’i Maromak, husu tulun atu timoroan hotu-hotu hahú husi ki’ik oan sira, adolexente, katuas no ferik, atu hotu-hotu kuda iha fuan no laran sentidu responsabilidade.

Advertisement

Kalan ida ne’e tenke sai mos hanesan momentu atu sarani Katólika hotu hola mos importánsia ba tempu ne’ebé Nai Maromak fo ba ema ida-idak. Momentu ida ne’e lori ema ba hatene kona-bá lia los, ema moris iha sirkunstansia ida mak tempu.

“Mai ita reza atu husik tia tinan tuan ida ne’e, hodi husik lia falsu no lia bosok ba ho tinan tuan, atu iha tinan foun ne’e ita bele loke an ba lia los, tamba Jesus radik mak dehan lia los mak sei liberta, laos lia bosok,” Nia dehan.

Arsebispu Arkedioseze Metropolitana Díli ne’e subliña iha kalan ikus ne’e mós hanorin ema atu hatene agradese bá Maromak tamba fó ona tempu bá  ema. Agradese bá di’ak ne’ebé Maromak fó ba ema ida-idak durante tinan 2023 to’o mai kalan ida ne’e.

Oras ikus iha momentu ida ne’e, sai netik kalan agradesimentu nian ba Nai Maromak ne’ebé fo mai povu doben iha Timor-Leste liberdade, unidade, domin no pás.

Agradese bá Maromak ba ita-nia fiar, lisan no kultura ne’ebé halo ema Timoroan sente orgullu ho identidade nu’udár Timoroan no hamrik metin iha rai ne’e no iha povu seluk nia let ho firmeza.

Advertisement

“Ita agradese tan Maromak sei fó tan tempu ba ita ida-idak atu rekoñese no buka hatene lia los,” Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva hateten

Tuir observasaun Hatutan.com iha igreja Parokia katedral Imaculada Conceição Vila Verde hatudu katak sarani Katólika sira hotu ho fiar no devosaun partisipa iha selebrasaun missa asaun de grasa.

Jornalista: Vito Salvadór

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending