Connect with us

Nasionál

Problema Internet, ANC Mak Tenke Kontrola TT-Telemor-Telkomcel

Published

on

Hatutan.com (15 Dezembru 2023), Díli— Profisionál Information Technology (IT), Abílio Bernardo Caldas observa katak liña internet agora daudaun grave no prezudika tebes utilizadór sira hodi kontinua hakilar, no ida-ne’e Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC sigla portuges) mak tenke servisu makás atu halo kontrolu másimu bá operadór telekomunikasaun Telkomcel, Timor Telcom no Telemor.

IT Profisionál Timor Leste, Abílio Bernardo Caldas. Foto: Lazaro Pereira Quefi.

“Fallansu sira ne’e atu hadi’a, ANC mak tenke servisu makas hodi bele monitoriza operadór tolu tanba kliente sira kontinua hakilar nafatin bá rede Internet ne’e rasik. Entaun nia fukun loloos ne’e iha ne’ebé mak la di’ak até agora seidauk hatene klaru,” Abilio Bernardo Caldas hateten bá jornalista Hatutan.com iha nia rezidénsia Aituri-laran, aldeia Tubarai, Suku Lahane Orientál, Kinta (14/12/2023).

Lee Mós: Problema Internet, SACOMTEL Konsidera TT-Telemor-Telkomcel Hanoin De’it Lukru

“Internet ne’e ita bele asesu ba buat ida online sira ne’e, ita bele kria plataforma oioin iha area oioin uza meius teknologia online. Maibe kuandu iha setor komunikasaun ita nia rede Internet kontinua lao la di’ak no ita Timoroan toman ona dehan redi internet ne’e lao lenuk los tanba ne’e repete hela de’it maske tinan 15 ona mos ita nia frakeja sei barak, sistema falla barak. Ita sempre hasoru problema kona redi ne’e ” IT Profesional Timor Leste

Advertisement

Abílio Bernardo Caldas ne’ebé ho karreira tinan 20 ona iha seitór komunikasaun IT ninian, fó nia observasaun katak, internet folin karun nafatin no utilizadór sira barak tebes hosi ida-ne’e kontinua selu nafatin maibé direitu konsumidór sira ne’e operadór sira haluha tiha.

Nia mós fó hanoin katak, foin daudaun Prezidente Repúblika José Ramos-Horta halo ona lansamentu bé rede fibra óptika esterna dada hosi empreza Timoroan SACOMTEL hosi parte Atambua Repúblika Indonézia nian mai Timor-Leste ho polítika ida katak, ho liña ida-ne’e bele asegura liña internet ida ne’ebé lais liu ne’ebé fornese bá Timor Telcom.

“Maibé, realidade hatudu hanesan de’it. Hanesan buat ida karik, politika opiniaun públiku atu halo malirin tiha de’it situasaun sira ne’e,” nia hateten.

Tanba ne’e, hanesan IT profisionál fó hanoin katak, Timor Leste iha Lei protesaun bá konsumidór sira, hanesan populasaun sira ne’ebé mak uza internet ne’e tuir loloos tenke hakilar ba ida-ne’e.

“Se bele hotu-hotu halo petisaun hasoru operadór sira tanba iha Konstituisaun RDTL artigu balun temin kona-bá halo petisaun hasoru operadór sira bainhira situasaun bá internet grave, bele hatama petisaun ba Parlamentu Nasionál no mós bá operadór tolu ne’e,” Abilio Bernardo Caldas fó hanoin.

Advertisement

Nia mós observa katak, iha operador balun mak rede internet ne’e bainhira iha tempu udan aat liu tiha kedan tanba rede balun sei uza hela satelite.

“Oras-ne’e dadaun rede Internet ne’e grave no urjentemente husu ba Governu atu hamosu lalais Dekretu Lei ba rede esterna hodi bele proteje Estadu no integridade bá liña sira ne’ebé hatama hosi liur mai Timor Leste tenke ho seguru,” nia husu.

Nia hatutan, ko’alia kona-bá tranzisaun online internet halo nusa mak bele halo negósiu ida di’ak tanba agrikultór sira iha área rurál atu upload sira nia modo, na’an fresku, ai-fuan sira ba facebook, youtube atu fahe sira nia produtu liu hosi tolefone android ne’e la di’ak tanba falla iha rede internet.

“Hola tiha pulsa $1 to’o naben de’it bele loron ida tomak internet la la’o depois operadór sira haruka mensajen mai husu deskulpa. Ne’e tinan ba tinan mak nune’e hela de’it,” nia kestiona.

Tanba ne’e Abilio Bernardo Caldas hateten katak, seitór telekomunikasaun ne’e mós hatama resita boot ba Estadu ida-ne’e no bele bolu dehan katak segundu reseitas hosi petroliferu nian tanba populasaun rasik selu taxa bá Estadu liu hosi sosa pulsa lorloron, operadór sira manán osan boot maibé kada fulan mós selu hotu bá Estadu, ho ida-ne’e mak Governu tenke kria Dekretu Lei ida hodi proteje buat sira ne’e hotu.

Advertisement

Nia mós subliña katak, agora daudaun servisu hotu- hotu hahú ona tranforma bá plataforma dijitál iha Ajénsia TIC ne’e la’o no esforsu ona atu implementa iha tinan sira tuir-mai, maibé nia impaktu boot ne’e maka liña internet seidauk iha seguransa bá kontrolu ida ne’ebé mak di’ak.

Tuir nia haree, sietór komunikasaun ne’e ema barak mak iha interese, seitór ida ne’ebe mak produtivu liu, seitór ida ne’ebé mak hatama osan, seitor ida ne’ebé nia utilizasaun barak tebes maibé ekonomikamente Timoroan tenki brani kria kondisoens bá seitór komunikasaun ne’e rasik.

To’o ona tempu atu Governu foti asaun konkretu hodi hadi’a jestaun investe iha seitór telekomunikasaun  ba Timor Telecom atu sai hanesan boa-email no kompañia Estatal hodi bele buka reseita mai Timor Leste no husu Ministru Transporte no Komunikasaun tenke halo reforma total ba Autoridade Nasionál Komunikasaun antes atu halo reforma ba operadór tolu ne’e.

“Tanba sira mak regularizadór, halo inspesaun no monitorizasaun. Se sira mak fraku, entaun operadór tolu ne’e hateke no hamnasa tia fali, nune’e tenke brani kritika hasoru sira bainhira sira halo buat ruma la loos,” nia ezije.

To’o agora Jornalista Hatutan.com esforsu hela atu halo entrevista ho parte ANC no mós jerente prinsipál hosi operadór telekomunikasaun tolu ne’e, maibé seidauk disponivel atu fó komentáriu tanba tenke halo uluk karta pedidu ofisiál atu bele fahe sira nia tempu tanba razaun sira servisu barak liu.

Advertisement

Jornalista Estajiariu: Lazaro Pereira Quefi

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending