Connect with us

Nasionál

Xanana ho CNRT Seidauk Bele Ko’alia Forma Governu

Published

on

Hatutan.com, (23 Maiu 2023), Díli—Partidu Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT) ho nia prezidente Kay Rala Xanana Gusmão, seidauk bele ko’alia  kona-bá atu halo koligasaun ka insidénsia parlamentar ho partidu ruma atu forma Governu da-sia períodu 2023-2028.

Lee Mós : Rezultadu Final STAE: CNRT Hetan Kadeira 31 no FRETILIN Kadeira 19

Konferénsia imprensa partidu CNRT, Tersa (23/05/2023). Foto/Elio dos Santos da Costa

Liuhosi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha sede nasionál partidu CNRT, Díli, Tersa (23/05/2023),  prezidente partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé akompaña hosi Sekretáriu Jerál partidu CNRT, Francisco Kalbuadi Lay ho estrutura tomak partidu CNRT nian, konfirma katak, partidu CNRT mak sai duni vensidor iha eleisaun parlamentár 2023, maibé sei hein rezultadu finál hosi STAE, CNE no ikus liu hosi Tribunál Rekursu.

Xanana hateten, tuir rezultadu provizóriu hosi CNRT rasik liga ho rezultadu finál provizóriu hosi STAE hatudu katak iha eleisaun ne’e povu fó konfiansa bá partidu CNRT ho votu  288,101  no persentajen 41,62  ka kadeira parlamentár 31. Ho nune’e, CNRT deklara publikamente katak partidu CNRT maka manan duni eleisaun parlamentár ne’ebé hala’o iha loron 21 fulan-Maiu 2023.

Advertisement

“Ami iha rasik ami nia mekanizmu kontajen votu hosi fiskál partidu CNRT nian iha sentru votasaun sira hotu, ami  iha ata hosi sentru votasaun, mai suku, postu administrativu to’o munisípiu sira.  Ho ida ne’e CNRT deklara an katak ami manan iha eleisaun parlamentar 2023,” Xanana Gusmão hateten hafoin lee tiha rezultadu kontajen votu versaun CNRT nian ne’ebé fiskal sira CNRT nian rekolla iha sentru votasaun hotu iha territóriu nasionál.  

“Ho ida-ne’e ami hein de’it STAE publika tiha no ami sei konfere no hanesan no karik la hanesan ami sei hosu malu tanbasá  la hanesan,” Xanana tenik.

Hatán kona-bá kampaña CNRT nian hakarak manan maioria absoluta maibé realidade hatudu manan maioria simples ho kadeira iha parlamentu nasionál 31, Xanana hateten, klaru seidauk kontente. Nia kompara ho espetativa iha jogu futebol bainhira klube ida hakarak joga iha nia epetativa atu manan 3-0, maibé rezxultadu hatudu katak manan 2-0, ne’e mak realidade.

“Manan, mas ida-ne’e mak realidade. Kontente mas la kontente. Ami hein de’it ona rezultadu final ne’ebé sei fó sai hosi Tribunal Rekursu,”  Xanana afirma.

Bá povu tomak hosi Tutuala to’o Oé-Cusse, Loro-as’e to’o Loro-monu, tasi-feto no tasi-mane, partidu CNRT ho Xanana hato’o apresiasaun boot tebetebes konsiénsia popular, liuliu hosi joven sira bá páz no estabilidade.

Advertisement

Loos duni, Xanana tenik,  iha kampaña mosu distúrbiu ki’ik sira, ne’e duni ida ne’e hatudu liuliu iha jovens sira komesa ona asume, tau iha ulun,  iha neon no fuan katak violénsia laiha fatin iha Timor-Leste.

Konferénsia imprensa partidu CNRT, Tersa (23/05/2023). Foto/Elio dos Santos da Costa

“Ne’e di’ak tebetebes, rezultadu di’ak tebes, kalma liu no husu bá Sekretáriu Jerál partidu CNRT ho nia estrutura to’o munisípiu sira kontrola informasaun laiha problema. Ida-ne’e mak importante. Lae, ita la bolu festa demokrasia, ita respeita ida-idak nia haoin no hakarak ikus mai laiha problema, ne’e mak há’u louva atitude id- ne’e hosi povu no liuliu hosi joven sira,” Xanana hateten.

Xanana hatutan, baibain rona problema iha fatin balun, joven sira tuda malu, tuku malu no balun oho malu, mas iha prosesu ne’ebé kria uitoan rivalidade no kria oituan ema na’in-rua hadook malu tanba partidu, mas laiha problema.

“Ida-ne’e mak importante no husu boot bele akontese iha kampaña no eleisaun sira iha tinan sira tuir mai,” komandante em-Xefe FALINTIL ne’e tenik.

Rezultadu Final Provizóriu  STAE

Rezultadu kontajen votu ne’ebé Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) iha, hatudu katak, partidu Congresso Nasionál Reconstrução Timorense (CNRT) provizoriamente lidera ho votu 288,101  ho kadeira 31 iha Parlamentu Nasionál enkuantu partidu Frente Revolusionáriu Timor-Leste Independente (FRETILIN) iha segundu lugar ho votu 178,248 no kadeira 19 iha Parlamentu Nasionál.

Advertisement

Prosesu kontajen  votu ne’ebé STAE halibur hosi sentru votasaun sira iha teritóriu nasionál hatudu Partidu Polítiku sira ne’ebé hetan 4% bá leten no liu bareira mak hanesan partidu ho númeru sorteiu 12, Partidu Congresu Nasional Rekontrusaun Timorense (CNRT), sai hanesan vensedór no hetan votu  288,101 ekivale bá  porsentu 42,62.

Tuir maka Partidu ho númeru sorteiu 11, partidu Frente Revolusinariu Timor-Leste Independente (FRETILIN), hetan votu 178,248 ekivale bá  porsentu 25,75. Partidu ho númeru sorteiu 4, Partidu Demokrátiku (PD) hetan votu 64,493 ekivale bá persentajen  9,3 (Kadeira 6).  Partidu ho númeru sorteiu 5, Kmanek Haburs Unidade Nasionál Timoroan (KHUNTO) hetan votu 52,021 ekivale ba persentajen  7,52 (kadeira 5) no Partidu ho númeru sorteiu 3, Partidu Libertasaun Popular  (PLP) hetan votu 40,696 ekivale ba persentajen  5,88 (kadeira 4).

Partidu sira ne’ebé laliu bareira iha Parlamentu Nasionál maka Partidu ho númeru sorteiu 6, Partidu Os Verde Timor (PVT) hetan votus 25,100 ekivale ba persentajen 3,6%. Partidu ho númeru sorteiu 8, Partidu Unidade Dezenvolvimentu Demokrátiku (PUDD) hetan votu 21,639 ekivale ba 3,13%. Partidu ho númeru sorteiu 17, partidu asosiasaun Popular Monarika Timorense (APMT) hetan votus 6,678 ekivale ba 0,96%. Partidu numeru sorteiu 2, partidu Libertasaun Povu Aileba (PLPA) hetan votus  3,272 no 0,47%. Partidu ho númeru sorteiu 13, partidu Centru asaun sosial demokrata Timorense (CASDT) hetan votus 3,169 ekivale ba 0,46%. Partidu ho númeru sorteiu 15, Partidu sosialista Timor (PST) hetan votus 2,415 ekivale ba 0,35%. Partidu ho númeru sorteiu 9, Partidu Republikanu (PR) hetan votus 1,558 ekivale ba 0,23. Partidu ho númeru sorteiu 16 Partidu Demokrata Kristaun (PDC) hetan votus 1,262 ekivale ba 0,18%. Partidu ho númeru sorteiu 7, partidu Uniaun Demokrata Timorense (UDT) Hetan votus  1,256 ekivale ba 0,18%. Partidu ho númeru sorteiu 10, partidu Unidade Nasionál Demokratika Resistensia Timorense (UNDERTIM) hetan votus 1,022 ekivale ba 0,15%. Partidu ho númeru sorteiu 14 partidu Movimentu Popular Libertasaun Maubere (MPLM) hetan votus 642 ekivale ba 0,09% no ikus liu maka Partidu ho númeru sorteiu 1, Partidu Dezenvolvimentu Nasionál (PDN) hetan votus 597 ekivale ba 0,09 %.

Total eleitor sira ne’ebé maka rejistu hosi baze dadus STAE nia hamutuk 890,145, hosi númeru eleitor sira-ne’ebé iha, eleitor ne’ebé partesipa iha elisaun Parlamentar, tinan ne’e, hamutuk 705,683, ho taxa partesipasaun 80,3%, mane 362,415 (51,4%), no Feto 343,268 (48,6%).

Enkuantu votu Nulu iha 10,222 (1,45 %), Votu reklamadu 515 (0,07%), votu abandona iha 24 (0,01%), Votu branku iha 2,692 (0,38%), votu rezeitadu iha 58 (0,01%),  no ikus liu maka votus validu 692,169, (98, 08%),

Advertisement

Totál akta hamutuk 1472, no akta husi Munisipiu sira, Iha Aleiu 93, Ainaro 90, Atauro 15, Bobonaro 150, Baucau 150, Covalima 100, Dili 147, Ermera 140, Lautem 100, Liquiça 85, Manufahi 115, Manatuto 83, Viqueque 112 no RAEOA 80. Entertantu akta husi rai liur hamutuk 9, no akta husi rai liur ne’e Australia iha akta 3, korea do sul akta 2, Ingraltera 3, Irlandia do Norte akta 1 no Portugal 3.

Jornalista : Vito Salvadór

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending