Connect with us

Polítika

Governu Tenke Prepara Kondisaun ba Ema ho Defisiénsia iha Eleisaun

Published

on

Hatutan.com, (26 Outubru 2021), Díli—Asosiasaun Halibur Defisiénsia Matan Timor-Leste (AHMDTL), husu ba Governu atu prepara kondisaun ba Ema ho Defisiénsia, nune’e bele asegura partisipasaun iha prosesu eleisaun sira tuir-mai.

Diretór Ezekutivu Asosiasaun Halibur Defisiénsia Matan Timor-Leste (AHMDTL), Gaspár Afonso. Foto/dok Gaspár Afonso.

“Saida mak Governu halo ona atu bele fasilita sira hodi ba vota. Ita tenke haree ona, ema ho defisiénsia matan ne’e atu ba vota ne’e, fasilifade saida mak iha ona atu sir abele ba vota mesak,” Diretór Ezekutivu Asosiasaun Halibur Defisiénsia Matan Timor-Leste (AHMDTL), Gaspár Afonso, hateten iha Salaun Delta Nova, Delta I, bainhira partisipa iha seminariu kona-ba hakbiit lideransa no partisipasaun feto iha eleisaun Jerál 2022-2025, Tersa (26/10/2021).

Gaspár Afonso  preokupa tanba tuir nia haree katak, desde 2002 mai to’o agora, ema ho defisiénsia matan sira bainhira atu ba vota, sempre hetan akompañamentu.

Kona-bá preokupasaun ne’e, Governu liuhosi Sekretária Estadu Igualidade no Inkluzaun, ‘hakarak’ atu sidadaun sira ne’ebé moris ho kondisaun fízika defisiénsia, hotu-hotu tenke partisipa ho másimu iha eleisaun sira tuir-mai.

Advertisement

Kada tinan lima, TL sempre iha eleisaun ba Prezidente Repúblika (PR) no Parlamentál, hodi hili reprezentante povu nian.

Maibé, dezafiu boot ida ba feto sira hosi portadóra defisiénsia nian, to’o oras-ne’e seidauk hetan fatin hodi tuur iha pozisaun importante sira hanesan órgaun soberanu haat nasaun TL nian, nu’udár ezekutóra iha destinu dezenvolvimentu nasaun.

Ho mehi ida-ne’e maka, Sekretária Estadu Igualidade no Inkluzaun (SEII) hakarak servisu hamutuk ho parte relevante-sira hotu atu asegura katak prosesu eleitorál tomak sei sai prosesu ida ne’ebé demokrátiku duni, seguru no inkluzivu duni ba timoroan hotu ne’ebé tinan to’o ona atu ba hili no atu ema hili sira.

Sekretária Estadu Igualidade no Inkluzaun (SEII), Maria da Fonseca Monteiro de Jesus, hala’o lansamentu ba semináriu ho tema hakbiit lideransa no partisipasaun feto iha eleisaun Jerál 2022-2025, iha Salaun Delta Nova, Delta I, Tersa (26/10/21). Foto/Hatutan.com

“Eventu sira hanesan ne’e, sai hanesan preparativu atu bá hasoru eleisaun. Entaun, ita servisu ho parte oioin, ita servisu ho asosiasaun defiénsia nian, nomós organizasaun oioin, no ho sira nia apoiu maka, ita bele asegura katak, maluk sira portadór defisiénsia, bele ba partisipa ativu iha prosesu eleitorál,” Sekretária Estadu Igualidade no Inkluzaun (SEII), Maria da Fonseca Monteiro de Jesus, hateten.

Haree hosi aspetu legál ninian, fó duni biban ba ema ho defisiénsia atu bele ba vota, no ko’alia mós kona-bá kria kondisaun no oferese fasilidade, atu sira bele asesu ba fatin votasaun sira.

SEII mós halo ona advokasia katak, tenke iha meius komunikasaun oioin durante prosesu eleitorál tomak, hosi resenseamentu to’o ba iha loron votasaun no sura votus, no fó sai rezultadu.

Advertisement

“Ita halo advokasia katak, tenke halo mós lian jestuál, fasilidade oioin tenke iha atu asegura katak sira mós bele akompaña prosesu eleitorál tomak no partisipa ativa. Ida-ne’e dalan ida ne’ebé mak ita halo,” Maria Fonseca, hateten.

Kestaun kona-bá atu ema defisiénsia ba kandidata sira nia aan sai líder, ida-ne’e fila-fali ba individu, maibé SEII rasik hakarak asegura katak, bainhira sira hakarak kandidata aan, no sira prienxe kritériu hotu ne’ebé lei hateten, maka sei laiha ema ruma atu halo diskriminasaun ba sira, tanba sira nia kondisaun fíziku.

SEII mós eziste la’ós atu kandidata ema ruma sai líder, maibé atu enkoraza feto sira hosi komponente oioin ne’ebé iha inisiativa kandidata rasik sira nia aan, SEII sei asegura katak sira la hasoru diskriminasaun, no laiha violénsia iha prosesu eleitorál.

Maski nune’e, Estadu Timor-Leste iha dever atu proteje no garante direitu no dever ema ho defisiente hodi hola parte iha prosesu dezenvolvimentu ne’ebé hatuur ona iha Konstituisaun RDTL artigu 21 ne’ebé dehan sidadaun ne’ebé iha defisiénsia fíziku no mentál iha direitu no obrigasaun hanesan ho sidadaun sira seluk no Estadu bele promove hodi fó protesaun ba sidadaun ne’ebé difisiénsia tuir lei haruka.

Artigu 16 hateten, labele halo diskriminasaun ba ema tanba kulit, rasa, estadu sivíl, seksu, oríjen étniku, lian, pozisaun sosiál, polítika, ideolojia, relijiaun, kondisaun fízika no mentál.

Advertisement

Tuir dadus, sensus uma-ka’in iha tinan 2015 hatudu ema ho difisiénsia hamutuk 38.118 ne’ebé kompostu hosi defisiénsia matan, tilun no ko’alia, fíziku, mentál no intelektuál. Hosi númeru ne’e, ema ho defisiénsia matan hamutuk 14.825.

Jornalista: Rogério Cárceres/Carmelita Isaac

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending