Saúde
Komunidade Fatumakerek Presiza Pesoál Saúde Sira-Nia Prezensa
Published
3 years agoon

Hatutan.com, (17 Outubru 2022), Díli—Atu redús númeru mortalidade inan ho oan sira nian, maka komunidade Suku Fatumakerek, Postu Administrativu Laclubar, Munisípiu Manatuto, husu atu Governu liuhosi Ministériu Saúde (MS) bele koloka pesoál saúde iha bá sentru saúde sira iha suku refere.

Voluntáriu sira hosi SABEH hala’o hela atendimentu saúde bá komunidade Fatumakerek. Foto/SABEH
Xefe Suku Fatumakerek, Cesar Soares de Oliveira, nia emar sira durante ne’e barak mak lakonsege hetan salvasaun hosi moras sira ne’ebé afeta bá sira-nia saúde tanba la iha intervensaun emidiata hosi pesoál saúde tanba la iha pesoál saúde mak destakadu iha sentru saúde sira besik iha suku.
Total komunidade Suku Fatumakerek 1.543 ne’ebé horik iha aldeia tolu (3). Sira barak hetan moras la konsege salva sira-nia vida tanba la iha fasilidade saúde no la iha pesoál saúde atu bele fó tratamentu bá sira-nia saúde.
“Atu dehan lolos, durante tinan barak ami sai vitima, ami Fatumakerek lakon vida ema lubuk ida desde 2015 to;o agora . Ami lakon inan-feton lubun ida ne’ebé mate kauza hosi la iha fasilidade saúde ho la iha pesoál saúde hodi bele tulun. Ami nia oan feto barak mate ho oan iha uma de’it,” Xefe Suku Cesar Soares de Olivera hateten bainhira simu ekipa saúde hosi NGO SABEH (Saude ba Ema Hotu) ne’ebé hala’o vizita no fó konsulta saúde bá komunidade sira Fatumakerek durante loron-rua; Kuarta-Kinta (12-13/10/2022).
Maske la iha tebes ekipa saúde ho la iha pesoál saúde, komunidade sira kontinua buka meius atu bele lori nia emar sira ne’ebé hatán moras hodi halo tratamentu bá sira-nia saúde. Maske, dala balun la konsege salva sira-nia moris tanba to’o iha fasilidade saúde tarde ona.
“Nu’udár autoridade, ha’u sei esforsu nafatin wainhira akontese problema saúde ne’ebé grave, liu-liu inan isin-rua ne’ebé atu partus, tamba ne’e ami salva ema na’in-rua nia vida, ami sempre ajuda malu husi joventude, familia no inan-aman ami tenke hulan no tutur to’o iha Laclubar, mezmu dook ho distánsia kilómetru 37, ami tenke pasiénsia. Balun nebe consegue moris ami agradese, maibé balun ne’ebé la bele salva, ami tenke hulan mate husi Laclubar to’o fali iha Fatumakerek,” Cesar haktuir ho triste.
Xefe Suku Fatumaketek ho nia populasaun sira dalaruma hulan nia emar sira ne’ebé moras bá halo tratamentu iha Postu Administrativu Turiskai, Munisípiu Same kuandu família mak husu tamba sira iha relasaun família balun iha ne’ebá hodi ajuda tau matan no fó asisténsia ai-han.
Hosi Fatumaketek bá Turiskai tenke la’o ain ho distánsia kilómetru 32. Nune’e, ho kondisaun jeografia ne’ebé dook, maka dala balun ferik ho katuas sira ne’ebé moras la konsege hulan bá halo tratamentu to’o mate de’it iha uma.
Konsumu Ai-moruk Tradisionál
Iha tinan 2015, Suku Fatumakerek izoladu tebetebes. La iha pesoál saúde no la iha ekipamentu saúde. Tanba ne’e, bainhira populasaun sira afeta moras konsumu de’it ai-moruk tradisionál, hanesan ai-abut, ai-tahan no ai-kulit.
“Iha tempu ohin loron, ita la merese ona atu fila bá tempu konsumu ai-moruk tradisionál, maibé ami la iha duni kondisaun no fasilidade saúde. Ami konsumu de’it ai-kulit sira, ai-abut sira ho ai-tahan sira hanesan ai-moruk tradisionál,” Xefe Suku ne’e haktuir.
Nia kestiona “Programa Governu” dehan kada suku tenke iha médiku ida, parteira ida, enfermeiru ida. Iha 2010 ema hirak ne’e sei iha, mézmu lakon mosu, maibe komesa hosi 2015 to’o ohin loron la iha ema ida mak fó asisténsia saúde bá populasaun sira.
Bá kestaun fasilidade báziku saúde nian, Cesar hateten, iha klínika no mós hela fatin bá pesoál saúde ne’ebé governu prepara atu sira bele fo atendimentu ba komunidade, maibé fatin sira ne’e husik abandona, sai tiha animal ninian fatin.
Simu Vasina Covid-19 Seidauk Kompletu
Sobre pandemia Covid 19 nebe acontese foin lalais ne’e Xefe Suku hateten, iha duni vizita husi parte saúde hodi fó vasina, maibé dose ne’ebé sira simu la complete.
“Sobre Vasina Corona ninian, ami maioria simu mak primeiru (doze dahuluk), ate agora la mai tan. Triste no susar tebes mai ami haree iha fatin seluk sira vasina ona to’o segundu doze ka balun booster ona, maibé ami Fatumakerek la iha de’it,” nia tenik.
Iha 2018, Cesar hasoru Vice Ministro Saude, Bonifacio Maucoli wainhira halao vizita iha Postu Administrativu Laclubar. Iha altura ne’ebá, Cesar sente hanesan milagre tamba bele koalia direita ho ema boot hosi Ministériu Saúde, hodi hato’o hela lia menon ba kona-bá sofrimentu no halerik povu Fatumakerek.
“Dezde 2018 to’o agora lalika temi doutór nia prezensa. Enfermeiru oan ida atu fahe netik de’it ai-moruk mós laiha.”
Kontente ho Prezensa SABEH no MARIE STOPES
Xefe Suku Fatumakerek mós espresa nia kontente tamba ninian suku hetan vizita hosi NGO SABEH no mós MARIE STOPES ne’ebé ba fó atendimentu Planu Familiar no fó mós atendimentu saúde durante loron-rua (2).
“Nudar autoriedade local, hau reprezenta ha’u nian komunidade rihun tomak iha ne’e haksolok no agradese tebes ba NGO internasionál Marie Stopes no mós NGO lokál SABEH ne’ebé bele vizita to’o área remota hodi fahe ai-moruk ruma bá inan-aman sira ne’ebé iha tinan barak nian laran uja deit ai-moruk tradisional.”
Ho prezensa husi SABEH no mós MARIE STOPES nian, Xefe Suku Fatumakerek iha esperansa nafatin loron ruma pesoál saúde bele fila hikas bá sira-nia fatin atu kontinua fó asisténsia saúde bá sira.
“Husu bá Ministériu Saúde, se bele karik kada fulan koloka netik pesoál saúde iha Munisípiu ka iha Postu Administrativu atu fó asisténsia saúde bá populasaun Fatumakerek,” Xefe Suku hateten.
Jornalista : Rogério Cárceres
You may like

Komunidade Natarbora Prontu Oferese Rai Harii Sentru Dezenvolvimentu Integradu bá Petróleu

Abitante Suku Lakumesak Preokupa Bulletin Votu Kandidatu Xefe Aldeia Hakerek ho Liman no La Tau Foto

Estrada hosi Laleia bá Kairui Ladi’ak

Funsionáriu Bombeiru Na’in-96 Simu Posse

Prezidente Repúblika Sei Harii Rasik Sentru Saúde iha Suku Laicore

Retífika Ilegalidade PN no Forma Governu Foun, Sai Materia Kampaña Horta iha Laclubar
Saúde
Ministra Élia Amaral Dezmente Komisaun Rekrutamentu PNTL Ne’ebé Dehan Reajente Laiha
Published
6 days agoon
11/02/2026
Hatutan.com, (11 Fevereiru 2026), Díli-Ministra Saúde (MS), Élia A.A. dos Reis Amaral, dezmente informasaun husi Komisaun Juri Rekrutamentu PNTL 2025 ne’ebé dehan reajente laiha tanba ne’e adia teste médiku ba kadete PNTL na’in-400.
Saúde
Prezidente Ramos-Horta Dehan Imposivél Evita Kazu Moras Dengue iha Timor-Leste
Published
3 weeks agoon
30/01/2026
Hatutan.com, (30 Janeiru 2026), Díli- Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, dehan imposivél atu evita moras dengue iha Timor-Leste tanba komunidade sira so’e lixu arbiru.
Saúde
Iha HNGV, Família Kous De’it Pasiente Moras Dengue Tuur iha Kadeira Hodi Baixa no Hetan Tratamentu
Published
3 weeks agoon
30/01/2026
Hatutan.com, (30 Janeiru 2026), Díli-Númeru kazu moras dengue ne’ebé loron ba loron rejistu iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV), aumenta ba beibeik. Nune’e, espasu no faislidade sira iha sala emerjénsia kuaze la sufisiente.

PNTL Detein Suspeita HRA Sona Nia Laen

PNTL Sei Atua Minoridade Utiliza Motór Elétriku

Prezidente Komisaun B Konsidera Média Mak Inventa Iregularidade iha Rekrutamentu PNTL

Estradisaun Fujitvu Kalumban Mali Depende Desizaun PGR

Polísia Sei Regula Motór Sira Estasiona iha Trotoár Área Palásiu Governu

DIT Hahú Introdús ba Estudante Sira Kona bá Seguransa ba Dadus Importante

IGJ Legaliza Corais Timor bá Atividade Futu-Manu

STOP PRESS: Ministru Nino Pereira Konsumu Dose Kontamina ho Frasku Halo Nanál Kanek no Ran

Indonesia dan Timor-Leste Perkuat Kerjasama Ekonomi, Sosial Budaya, dan Pariwisata

Governu Indika BTK Hadi’a Trotoár Naksobu iha Área Bebora

Asesu Gratuita HATUTAN.com

Hafoin Ferias Judisiáriu PGR Sei Ko’alia Kazu Set-top Box RTTL,E.P

Xefe Estadu TL Kondekora Militár Korea Súl Ne’ebé Mate iha Oé-Cusse

PCIC Detein MG Lori Osan Falsu Hosi Inglaterra

PR Simu Karta Kredensial Husi Embaixadór Brunei Darussalam ho Reinu España
Trending
Justisa & Krime1 week agoPDHJ Husu Anula no Suspende Rekrutamentu Kadetas PNTL Foun
Defeza & Seguransa7 days agoFM Konsidera MI Inkapasidade no Fase-Liman iha Polémika Rekrutamentu Kadete PNTL
Nasionál1 week agoArmazén Sentrál INFPM Rejista Total Reajente Atinje 88%
Nasionál1 week agoKandidatu Ajente PNTL Sei Koordena ho Universitáriu Sira Organiza Manifestasaun
Desportu1 week agoEzekutivu FFTL 2026-2030 Kompromete Konsentra Servisu iha Atividade Juvinil no Dezenvolvimentu Infraestrutura
Nasionál5 days agoGovernu Rekoñese Irregularidade iha Rekrutamentu Kadete PNTL
Justisa & Krime7 days agoSuspeitu Kazu Violasaun no Koasaun Seksuál iha Hera Aumenta Ba Na’in-Haat
Nasionál1 week agoPDHJ: Ofisiál Mídia SEKOMS Impede Hatutan.com Halo Kobertura iha Espasu Públiku RTTL,E.P Ne’e Krime














